Ka puta te ihu o Koura – he waka rangatira, he Whakaaro Maori

2022-05-13T07:00:00.0000000Z

2022-05-13T07:00:00.0000000Z

NZME

https://communitynews.co.nz/article/281758452882721

KĀHU KI ROTORUA

Kua whakahaongia te koura rotomoana ki te kete haumarutanga o Te Arawa Lakes Trust. He pahi e whakaririka nei ki te puapua i ngā tamariki katoa o te moana kia kāua e mate-ā-moa ngā aitanga a Punga kai rite ki te iwi o Maruiwi i tōremi ai ki Te Reinga. Hai tā a William Anaru tētehi o ngā manu tūtei mā Te Arawa Lakes Trust (TALT) e whakahīhī ana, kua whakahao mai tētehi waka whakamīharo ki te ranga tauā - kua peitangia te waka ki te kōkōwai, kua whakarākeingia ki te kōwhaiwhai Mangopare ka oti ana, kua tapangia ai ki te ingoa o tētehi o ngā uri o te roto-moana. Kātahi nei te waka whakamīharo e haere nei. I te whitinga o te rā i Te Kauanga-hoanga ka karakiangia ngā waka. Ka oti ana ngā mahi o te atatū ka wehewehe ai te whakaminenga, ka whakamātauria a Koura e William rāua ko te rangatira hautu waka a Corey O’neil. Ka puta te ihu o Koura – he waka rangatira! Ko te painga o Koura hai tā TALT kāore e take ana ki te nanao atu ki ētehi atu o ngā pahi, ki ētehi atu o ngā hoa, ki ētehi atu o ngā whānau kia awhinangia rātou. Hai painga anō hoki, nā te mea kua piki te rahi o ngā waka, ka piki hoki te rahi o ngā pou mahi, hai whakakī ngā whāwhārua tūnga mahi. He ahakoa tēnei kua rangatira noa atu a TALT i tana kaupapa mahi tiaki taiao, ā, e mātaitai kaupapa mahi anō ia hai amo i te hunga kimi mahi. Nā te ture e mana ai tana tūnga tiaki roto moana me āna tamariki katoa. Ko te kōura tētehi o te huinga tokoono e tiakina ana ē te ture o Te Arawa Lakes (Fisheries). He ture i whakaarangia i te tau e rua mano, e rua tekau. Ko te take, he tiaki i ngā momo taonga katoa o ngā roto moana o te waiariki pēnei me Te Rotoehu, Te Rotomā, Te Rotorua, Okataina, Te Rotoiti, Okareka, Rerewhakaaitu, Tarawera, Rotomahana, Tikitapu, Ngāhewa, Tutaeīnanga,¯ngameōpouri karo. Ko ngā mahi a te waka, he aroturuki me te whakahaumaru otīā ko te manako nui kia tū rangatira ai ia hai whakaakiaki i ngā iwi, hai whakakōrero i ngā tangata ki ngā kaupapa mahi kai, hao kai, ki ngā pūrākau whaihoki ki te kimi oranga mo ngā taumahatanga e pēhi nei i tō tātou taiao. “Ko te whakanikohanga o tō tātou waka, he ahakoa he māmā, he mana nui i heke iho i ngā wānanga o Ngai Te Arawa engari rā ko te whāinga nui ko te whakahono i ngā whānaunga me ngā whakatupuranga ki ngā kaupapa manaaki taiao – i runga i te whakaaro nā tātou katoa ēnei taonga tuku iho”. Kua eke a William, tētehi o ngā mātai koiora moana ki ngā tau e toru me te hāwhe e mahi ana mā TALT. He mātanga e whai pānga ana ki a Ngai Te Arawa, ki a Ngāti Tuwharetoa me Te Whānau-ā-apanui. I whānau ai i Kirikiriroa, ā, i pakeketia i Rotorua. Tokotoru āna tamariki i whai wāhi ai hoki ki te hakoke i Amerika. E whakahīhī nei kua mana te kaupapa o Te Arawa Catfish Killa ko te whāinga nui he pēhi i ngā ika catfish. “Kai te whānga o Te Weta ā mātou ringa awhina e hao catfish tonu ana. Nā tō mātou waka hou nei ka kino kē tā mātou mahi ki te tuku kupenga ki ngā wāhi e kore e tāea te tangata. Ka tāpiko mātou e wha tekau anō kupenga karapoti ai i ngā roto moana o Te Rotoiti me Rotorua hai pēhi i te rahinga o ngā ika catfish i mua tonu o te wāhanga whakatupu punua ka timatangia ai ā te puku o te tau”. E titiro pae tawhiti atu ana ā TALT kai te whakangungu tangata tonu rātou kia eke ai ngā pou-mahi tika ki ngā tūnga hautu waka kauaka mā te waka o Koura anake engari anō ngā waka ka whakatata mai hai tōna wā.” Tokorua ā mātou rangatira hautū waka, ka whakatata mai tokorua anō ā te Pipiri – e kore e mutu te ako tangata ki te hautū waka, he kitenga whakapae nā mātou ka tupu anō tēnei wahanga o te mahi i te pūaretanga ai o ngā roto moana ki te ao. E kūware tonu ana mātou ki ngā ngārara ka whakatata mai ki te waha-tieke o Te Waiariki, whoi anō mā te whakatakoto rautaki tika e matāra ai a Ngai Te Arawa”. Ko tētehi atu o ōna whakaaro nāna hoki i rau atu ki te poho o te ātea mahi ko te Uwhi. He ahakoa kai te āta tirohia te pēwheatanga o tēnei kaupapa, e hākoakoa nei ngā ngākau. He āhua rite nei te uwhi ki te whāraki kua herea ki te punga, ko te tikanga o te uwhi he pēhi i te petipeti ko ngā mea whakapōrearea taiao o te rotomoana. He mea ārai ngā hīhī o te rā e te Uwhi e hemo ai ngā petipeti wetiweti, nā reira e ora ai ngā otaota Maori. Kai ngā roto-moana o Tarawera o Te Rotomā me Te Rotoiti ngā Uwhi e takoto ana. Me he hoa whawhai āu ki te kauhanga o te riri ka piki ake te mana o ngā kaupapa tiaki rotomoana. Ka nui te harikoa o William me TALT e mahi tahi ana rātou me Te Kaunihera o Te Moana o Toi te Huatahi me te Kaunihera o Rotorua. Ko te whāinga o Te Kaunihera o Te Moana o Toi te Huatahi, “Ki a pūāwai tātou katoa – mō te taiao, mō ngā tāngata” e aro nui ana hoki ki te hauoratanga o te taiao, ngā pūkahukahu o ngā roto-moana otīā ko te māiatanga o te hāpori me te ngākau whiwhita o te rohe. Ko te rautaki hoki o TALT, “Te mā o te wai e rite ana kia kite i ngā tapuwae ā te kōura”. Kia kāua e waka noa o tātou waka nei, whoi anō he waka kawe tikanga, kawe kōrero, kawe mana motuhake e whai waha ai ngā taonga o ngā roto-moana”. E ai ki a Corey tētehi o ngā mātanga ruku wai mā TALT, i te tuatahi kāore ia e whakapono ana ki te kaupapa e pōhēhē ana e warea kē a TALT ki te taha moni tēnā i te taiao. I tetehi hui i Te Ruāto ka pātaingia ia e te hāpori mēnā rānei e pirangi ana kia noho mai hai pou-mahi tūao mātakitaki ika catfish. “He kaitiaki ahau mā te whānau Taia i tāua wā i tētehi o ngā whanga o Te Rotoiti”. “Nau mai ki nāiānei ko ahau tētehi o ngā pou-mahi taiao mā TALT e waihanga rautaki hou nei ki te tiaki i tō tātou taiao. Ko te rautaki catfish kua eke ki tona taumata tiketike, kua whakapono mai ngā rōpū ki te tika o tēnei kaupapa, nā reira e kaha ake ai ngā hononga ki waenga nui i a tātou katoa.” Hai whakakapinga kōrero māku, “Whakaaro Maori – ake, ake ake!” —Na Raimona Inia i whakamaoritia tenei purongo

en-nz